Maca peruwiańska a płodność i gospodarka hormonalna – co mówią badania?

Maca peruwiańska (Lepidium meyenii) to roślina uprawiana w Andach, ceniona jako „superżywność” ze względu na rzekome właściwości zdrowotne. W tradycyjnej medycynie andyjskiej maca od wieków stosowana była jako środek wzmacniający energię oraz jako remedium na problemy hormonalne i płodność. W ostatnich latach pojawiło się wiele badań naukowych (na zwierzętach i ludziach) oceniających wpływ macy na libido, płodność, hormony i samopoczucie. Niestety wyniki często są niejednoznaczne. Poniżej omawiamy najważniejsze ustalenia z literatury naukowej dotyczące maca, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu na płodność, libido, hormony płciowe, menopauzę, energię oraz bezpieczeństwo stosowania.

Wpływ na płodność i libido

Maca jest często reklamowana jako naturalny afrodyzjak. Część badań sugeruje, że może poprawiać popęd seksualny i funkcje płciowe. Przykładowo w badaniu osób z zaburzeniami seksualnymi wywołanymi lekami przeciwdepresyjnymi suplementacja macy (3 g dziennie) poprawiła subiektywną ocenę libido. Analogicznie analiza przeglądowa wykazała, że wiele badań klinicznych zgłaszało poprawę pożądania seksualnego u mężczyzn (bez istotnych zmian we krwi hormonów płciowych).

Jeśli chodzi o płodność, wyniki są mieszane. Na podstawie badań na myszach i szczurach uważa się, że maca może poprawiać plemność i motorykę nasienia, co sugerowały eksperymenty z lat 60. XX w. (Chacon odnotowała wzrost płodności u szczurów). Jednak najnowsza metaanaliza donosi, że w badaniach klinicznych efekt macy na parametry nasienia u mężczyzn z niepłodnością jest niejednoznaczny – nie wykazano statystycznie istotnego wzrostu liczby czy ruchliwości plemników. Podobnie małe badania z udziałem zdrowych mężczyzn przyniosły sprzeczne wyniki. Podsumowując, nie ma mocnych dowodów naukowych, że maca znacząco poprawia płodność u ludzi.

• Kluczowe obserwacje: Maca może działać jako naturalny afrodyzjak – niektóre badania pokazują wzrost libido. Jej wpływ na parametry nasienia u mężczyzn jest mało pewny – metaanaliza nie potwierdziła istotnej poprawy spermogramu. Tradycyjnie maca była stosowana na niepłodność (zwłaszcza w Ameryce Południowej), ale obecne dowody naukowe są niewystarczające.

Wsparcie w regulacji hormonów płciowych (estrogen, progesteron, testosteron)

Badania kliniczne wskazują, że u zdrowych mężczyzn maca nie zmienia poziomu podstawowych hormonów płciowych. W randomizowanym badaniu 12-tygodniowym mężczyźni otrzymywali 1,5 lub 3,0 g macy dziennie – ani testosteron, estrogen, LH ani FSH nie zmieniły się znacząco w porównaniu z placebo. Podobnie, inne badania potwierdziły, że u zdrowych ochotników leczenie macą nie wpływa na stężenia hormonów płciowych we krwi.

Inna sytuacja ma miejsce u kobiet po menopauzie czy z zaburzeniami hormonalnymi. W kontrolowanym badaniu klinicznym na kobietach we wczesnej fazie pomenopauzalnej codzienne podawanie 2 g żelowanej macy (Maca-GO) przez kilka miesięcy zwiększało poziom estrogenu (E2) i obniżało FSH. W efekcie uczestniczki odczuły wyraźną ulgę w typowych objawach menopauzy, takich jak uderzenia gorąca i nocne poty. Wydaje się, że maca może działać jak „substancja bilansująca” – sterole roślinne w niej zawarte mogą nasilać produkcję hormonów, gdy są niskie, co nazywano adaptogennym mechanizmem działania.

• Hormon estrogenowy: U zdrowych osób maca zwykle nie podnosi go znacząco. U kobiet w okresie okołomenopauzalnym suplementacja maca była jednak powiązana z większym poziomem estradiolu (estrogenu) oraz zmniejszeniem FSH, co sugeruje poprawę funkcji hormonalnej jajników czy nadnerczy.
• Progesteron: W niektórych badaniach poziom progesteronu również wzrastał pod wpływem macy (zwłaszcza u kobiet), co może dodatkowo łagodzić objawy menopauzy i regulować cykl.
• Testosteron: U zdrowych mężczyzn maca nie wykazywała efektu podnoszącego testosteronu, co obalono w kilku pracach. Z kolei zwierzęta pod wpływem macy czasem mają zmiany w stężeniach hormonów płciowych, ale mechanizm nie jest do końca jasny.

Maca a starania o dziecko

Maca bywa polecana parom planującym ciążę, szczególnie w celu poprawy męskiej płodności. Trzeba jednak podkreślić, że jak dotąd żadna solidna publikacja kliniczna nie potwierdziła wyraźnej poprawy wskaźników zajścia w ciążę dzięki macy. W jednym badaniu kobiety z zaburzeniami pracy osi podwzgórze–przysadka–jajnik spożywały preparat z macą – odsetek ciąż nie różnił się istotnie od grupy kontrolnej. Podobnie w badaniach nad męską płodnością nie zaobserwowano znaczącego wzrostu współczynników zapłodnienia mimo pewnych pozytywnych zmian w jakości nasienia.

Ze względu na historyczne zastosowania, maca może być stosowana pomocniczo przez pary starające się o dziecko, ale należy to traktować jako element uzupełniający – nie zastąpi diagnozy i leczenia niepłodności. Przed zajściem w ciążę każdy przypadek warto konsultować z lekarzem.

Maca a kobiety w okresie menopauzy

Kobiety w okresie przekwitania często sięgają po maca, licząc na złagodzenie dolegliwości klimakterium. Badania kliniczne potwierdzają, że regularne stosowanie maca redukuje objawy menopauzy. W przytoczonym wyżej badaniu Pacjentek po menopauzie, które przyjmowały 2 g maca dziennie, odnotowano znaczny spadek nasilenia takich objawów jak uderzenia gorąca, nocne poty czy zaburzenia snu. Podobne wyniki uzyskano m.in. w badaniach Meissnera i wsp., gdzie kobiety przyjmujące żelowaną macę miały mniejszą punktację w skalach menopauzalnych (Greene’s Score, Kupperman Index) oraz lepsze wyniki w ankietach dotyczących jakości życia psychicznego.

Oprócz symptomów somatycznych, maca poprawiała też samopoczucie psychiczne – uczestniczki badań deklarowały mniej objawów lęku i depresji, lepszy nastrój i sprawność umysłową. Dzięki temu niektórzy autorzy porównują maca do bezpiecznej, „naturalnej” alternatywy dla hormonalnej terapii zastępczej (HRT), szczególnie u kobiet niekwalifikujących się do HRT lub jej unikających.

Energia, wytrzymałość i samopoczucie (np. u sportowców)

Badania nad macy koncentrowały się także na jej wpływie na wydolność i poziom energii. W kilku badaniach na sportowcach stwierdzono wzrost wyników wysiłkowych. W jednym przypadku profesjonalni biegacze po 60 dniach suplementacji maca (1,5 g/dzień) poprawili VO₂max o ponad 10 % (bez zmian w badaniach krwi). W innym, po 2-tygodniowej kuracji (2 g/dzień) średni czas na pokonanie dystansu 40 km spadł o kilka procent, przy jednoczesnym wzroście odczuwanego popędu seksualnego. Choć są to małe próby, wyniki wskazują na potencjał maca w poprawie wytrzymałości i redukcji zmęczenia.

Badania na zwierzętach i komórkach także potwierdzają działanie przeciwzmęczeniowe. U myszy suplementacja maca zwiększała produkcję ATP w mięśniach, spowalniała odkładanie kwasu mlekowego i wydłużała czas maksymalnego wysiłku w testach wytrzymałościowych. W praktyce może to przekładać się na większą energię i lepsze samopoczucie, co potwierdzają doniesienia o poprawie nastroju i zmniejszeniu objawów zmęczenia psychicznego po kuracji maca.

Bezpieczeństwo stosowania i potencjalne skutki uboczne

Maca ogólnie uchodzi za bezpieczną. Zgłaszane działania niepożądane są rzadkie i zwykle łagodne – obejmują np. niestrawność czy problemy żołądkowe przy nadmiernej dawce. Badania toksykologiczne wykazały bardzo wysoką toksyczność ostrą (LD₅₀ u szczurów > 7,5 g/kg m.c.), co oznacza, że w typowych dawkach dieta z macy nie jest niebezpieczna. W analizach klinicznych i rekomendacjach ekspertów nie stwierdzono poważnych działań niepożądanych związanych z macą.

Istnieje jednak kilka uwag ostrożności. Maca może wchodzić w interakcje z lekami metabolizowanymi przez enzymy wątrobowe (np. CYP3A4) – opisano przypadek, w którym zmodyfikowało to działanie leku przeciwdepresyjnego. Dlatego osoby przyjmujące leki (szczególnie przeciwdepresyjne, przeciwzakrzepowe, hormonalne itp.) powinny przed suplementacją maca skonsultować się z lekarzem. Kobiety w ciąży i karmiące powinny zachować szczególną ostrożność – choć maca jest spożywana jako żywność, badania u kobiet w ciąży nie są wystarczające.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy maca może poprawić płodność? Badania na zwierzętach sugerują, że maca ma działanie pro-fertility (np. zwiększa płodność szczurów). U ludzi dane są jednak niejednoznaczne. Kilka małych prób klinicznych nie wykazało wyraźnego wzrostu jakości nasienia ani wyższej liczby ciąż w grupie stosującej macę. Maca może być stosowana jako wsparcie diety, ale nie zastąpi diagnostyki ani leczenia medycznego niepłodności.

Czy maca wpływa na poziom hormonów? U zdrowych osób stężenia hormonów płciowych raczej się nie zmieniają. W badaniach klinicznych suplementacja maca nie podnosiła poziomu testosteronu u mężczyzn ani nie obniżała go. U kobiet niewykluczone, że maca wspomaga przywracanie równowagi hormonalnej – w jednym badaniu zwiększyła poziom estradiolu i obniżyła FSH. Oznacza to, że maca może działać adaptogennie, „ułatwiając” organizmowi samoregulację hormonów, ale nie jest hormonem samym w sobie.

Jak dawkować maca i kiedy widać efekty? Typowe dawki stosowane w badaniach to od 1,5 do 3 g sproszkowanej maca dziennie. Zaleca się przyjmowanie wraz z posiłkiem. Pierwsze efekty (np. zwiększona energia, lepszy nastrój) mogą pojawić się po kilku tygodniach, ale w przypadku poprawy parametrów seksualnych czy menopauzalnych zazwyczaj oceniano skutki po 2–3 miesiącach regularnej kuracji. Warto jednak pamiętać, że reakcja jest indywidualna – nie wszyscy odczują wyraźne korzyści.

Czy maca jest bezpieczna dla kobiet planujących ciążę? Maca jest uważana za ogólnie bezpieczną „żywność”. Nie ma danych sugerujących, że szkodzi płodności. Jednak z uwagi na jej wpływ na hormony (zwłaszcza w okresie menopauzy), kobiety planujące ciążę oraz kobiety w ciąży powinny skonsultować suplementację maca z lekarzem. Dotychczasowe badania nie wykazały istotnych działań teratogennych czy poronnych, ale formalnych badań bezpieczeństwa w ciąży jest bardzo mało.

Jakie są możliwe skutki uboczne? Niewielu badanych zgłaszało działania niepożądane maca. Najczęstsze to lekkie dolegliwości żołądkowo-jelitowe (np. wzdęcia, bóle brzucha) albo uczucie nadmiernej pobudliwości przy większych dawkach. Bardzo rzadko opisywano bóle głowy czy zaburzenia snu. W świetle dostępnych badań maca nie obniża ciśnienia ani nie wpływa niekorzystnie na serce czy wątrobę. Przeciwwskazaniem może być jedynie nadwrażliwość na składniki rośliny.

Czy maca zastąpi leczenie hormonalne lub lekarza? Nie. Maca może być ciekawym dodatkiem do diety, ale nie powinna zastępować zaleconych przez lekarza terapii – ani hormonalnej, ani żadnej innej. Jej działanie jest subtelne, a badania wskazują, że funkcjonuje raczej jako wzmacniacz naturalnej równowagi organizmu, niż jako silny lek. Przy poważnych zaburzeniach (np. ciężkie zaburzenia hormonalne, niepłodność, depresja) należy skonsultować się ze specjalistą i stosować się do jego zaleceń.

Bibliografia

1. Gonzales, G. F., et al. (2001). Effect of Lepidium meyenii (maca) on sexual desire and its absent relationship with serum testosterone levels in adult healthy men. Andrologia, 33(6), 368–372.
2. Gonzales, G. F., et al. (2002). Lepidium meyenii (maca) improved semen parameters in adult men. Asian Journal of Andrology, 3(4), 301–303.
3. Zenico, T., et al. (2009). Subjective effects of Lepidium meyenii (maca) extract on well-being and sexual performances in patients with mild erectile dysfunction: a randomized double-blind clinical trial. Andrologia, 41(2), 95–99.
4. Brooks, N. A., Wilcox, G., Walker, K. Z., Ashton, J. F., Cox, M. B., & Stojanovska, L. (2008). Beneficial effects of Lepidium meyenii (Maca) on psychological symptoms and measures of sexual dysfunction in postmenopausal women: A randomized double-blind, placebo-controlled, pilot study. Menopause, 15(6), 1157–1162.
5. Meissner, H. O., et al. (2006). Effects of Lepidium meyenii Walp. on psychological symptoms in postmenopausal women: A randomized clinical trial. Journal of Endocrinology, 191(2), 207–212.
6. Meissner, H. O., et al. (2015). Peruvian maca (Lepidium meyenii Walp.) – a review on its effects on human health. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2015, 949–970.
7. Shin, B. C., Lee, M. S., Yang, E. J., Lim, H. S., & Ernst, E. (2010). Maca (L. meyenii) for improving sexual function: a systematic review. BMC Complementary and Alternative Medicine, 10(44), 1–7.
8. Lee, M. S., Shin, B. C., & Ernst, E. (2011). Maca (Lepidium meyenii) for improving semen quality: A systematic review. BMC Complementary and Alternative Medicine, 11(44), 1–6.
9. Valentová, K., et al. (2006). Macamides and macaenes: bioactive compounds from Lepidium meyenii. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 54(21), 7575–7581.
10. Gonzales, G. F. (2012). Ethnobiology and ethnopharmacology of Lepidium meyenii (Maca), a plant from the Peruvian highlands. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2012, 193496.