Czarny bez (Sambucus nigra) – właściwości, historia i zastosowanie.

Czarny bez (łac. Sambucus nigra) to krzew od wieków ceniony w ziołolecznictwie. Wszystkie części tej rośliny – od pachnących baldachów drobnych, białych kwiatów, poprzez ciemnofioletowe owoce, aż po liście i korę – znajdowały zastosowanie lecznicze w medycynie ludowej. Współczesne badania naukowe (szczególnie z ostatnich dwóch dekad) potwierdzają wiele z tradycyjnych zastosowań czarnego bzu, wskazując na jego działanie przeciwwirusowe, przeciwzapalne, antyoksydacyjne oraz wspierające układ odpornościowy. Poniżej przedstawiamy szczegółowy przegląd prozdrowotnych właściwości czarnego bzu (z uwzględnieniem wszystkich części rośliny), jego historię zastosowań w różnych kulturach oraz odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące jego stosowania.

Prozdrowotne właściwości czarnego bzu (owoce, kwiaty, kora, liście)

Składniki aktywne: Owoce czarnego bzu wyróżniają się wysoką zawartością antocyjanów (pigmentów nadających im ciemną barwę), przede wszystkim pochodnych cyjanidyny, oraz innych polifenoli (flawonoidów i kwasów fenolowych). Są też źródłem witamin (m.in. C, A, z grupy B) i składników mineralnych (np. potasu, żelaza) oraz błonnika. Co ciekawe, poziom antyoksydantów w czarnym bzie jest bardzo wysoki – szacuje się, że potencjał przeciwutleniający antocyjanów z bzu przewyższa nawet witaminę C i E. Kwiaty czarnego bzu zawierają natomiast liczne flawonoidy (np. kwercetynę i rutynę), kwasy fenolowe, niewielkie ilości olejków eterycznych oraz związki zwane glikozydami cyjanogennymi. Liście i kora również zawierają pewne flawonoidy (m.in. pochodne kwasu ursolowego i oleanolowego) i garbniki, ale także sambunigrynę – toksyczny glikozyd cyjanogenny obecny we wszystkich zielonych częściach bzu. Tak bogaty profil fitozwiązków przekłada się na szerokie spektrum działania farmakologicznego czarnego bzu.

Owoce czarnego bzu – właściwości zdrowotne

Silne działanie antyoksydacyjne: Dzięki wysokiej zawartości antocyjanów i innych polifenoli, dojrzałe owoce czarnego bzu wykazują silne działanie przeciwutleniające – neutralizują szkodliwe wolne rodniki i chronią komórki przed stresem oksydacyjnym. W badaniach wykazano, że ekstrakty z owoców bzu zmniejszają uszkodzenia DNA wywołane stresem oksydacyjnym i mogą działać ochronnie np. podczas intensywnej terapii (chemioterapia, radioterapia). Antyoksydanty z czarnego bzu mogą również wspierać zdrowie skóry – w jednym z eksperymentów zaobserwowano, że fermentowany ekstrakt z bzu zmniejsza stan zapalny i chroni komórki skóry przed uszkodzeniem, co sugeruje potencjał przeciwstarzeniowy.

Wspieranie odporności i działanie przeciwwirusowe: Czarny bez jest najbardziej znany z zastosowania przy przeziębieniach i grypie – tradycyjnie w postaci syropu lub soku. Współczesne badania potwierdzają, że owoce czarnego bzu mają właściwości immunomodulujące i przeciwwirusowe. Związki obecne w czarnym bzie potrafią hamować wirusy na różnych etapach infekcji. Przykładowo antocyjany mogą przyłączać się do glikoprotein otoczki wirusa, utrudniając mu wnikanie do komórek gospodarza. W warunkach laboratoryjnych ekstrakty z czarnego bzu hamowały namnażanie różnych szczepów wirusa grypy (zarówno typu A, jak i B, w tym H1N1). Co więcej, badania in vitro wykazały, że kwas kawowy z owoców bzu może utrudniać koronawirusom (np. SARS-CoV-2) wiązanie się z receptorem ACE2 na komórkach, zmniejszając zdolność wirusa do infekcji.

Skracanie czasu infekcji dróg oddechowych: Największą renomę czarnemu bzowi przyniosły badania kliniczne nad jego skutecznością w leczeniu przeziębień i grypy. Już w 2004 roku przeprowadzono kontrolowane badanie z udziałem pacjentów chorych na grypę, w którym podawanie syropu z czarnego bzu skróciło czas trwania choroby średnio o 4 dni w porównaniu z placebo. Kolejne próby potwierdzały te obserwacje – np. w badaniu na podróżnych samolotów suplementacja ekstraktem z bzu zmniejszyła długość i nasilenie przeziębień w porównaniu z grupą kontrolną. Metaanaliza z 2019 roku obejmująca kilka randomizowanych badań klinicznych wykazała, że preparaty z czarnego bzu istotnie łagodzą objawy infekcji górnych dróg oddechowych i mogą skracać czas ich trwania. W efekcie autorzy sugerują, że czarny bez może być skutecznym, naturalnym wsparciem w leczeniu przeziębienia i grypy. Warto jednak dodać, że nie wszystkie badania przyniosły pozytywne wyniki – np. dobrze zaprojektowane badanie z 2020 r. nie potwierdziło skrócenia czasu grypy przez czarny bez (wyniki obu grup – placebo i elderberry – były podobne). Mimo to przeważająca część dowodów wskazuje korzystny wpływ preparatów z czarnego bzu na infekcje wirusowe, zwłaszcza jeśli stosuje się je we wczesnej fazie choroby.

Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe: Owoce czarnego bzu zawierają związki o właściwościach przeciwzapalnych. Ich silny potencjał antyoksydacyjny przekłada się na zmniejszanie produkcji prozapalnych cytokin. Co ciekawe, badania wykazały, że ekstrakty z czarnego bzu mogą zarówno stymulować układ odpornościowy, jak i regulować nadmierną reakcję zapalną. W początkowej fazie infekcji stymulacja produkcji cytokin prozapalnych (np. IL-1, IL-6, TNF-α) pomaga szybciej zwalczyć wirusa. Natomiast w przypadku zagrożenia tzw. „burzą cytokinową” (niekontrolowanym wzrostem cytokin, np. w ciężkim przebiegu COVID-19) czarny bez nie wydaje się dodatkowo nasilać tego procesu – badania ex vivo sugerują, że nie dochodzi do groźnej nadmiernej stymulacji odporności. Ponadto polisacharydy wyizolowane z czarnego bzu wykazały zdolność do modulowania odpowiedzi immunologicznej – mogą aktywować dopełniacz i makrofagi, wspierając naturalne mechanizmy obronne organizmu. Tradycyjnie sok lub syrop z czarnego bzu podawano przy stanach zapalnych gardła, bólach mięśni i gorączce – efekty te można częściowo wyjaśnić właśnie przeciwzapalnym działaniem owoców. W badaniach na liniach komórkowych zaobserwowano też pewien przeciwbólowy efekt ekstraktu z owoców bzu, choć mechanizmy nie są jeszcze w pełni poznane (mogą wynikać ze zmniejszenia stanu zapalnego w tkankach).

Wpływ na układ pokarmowy i metaboliczny: Spożywanie przetworów z owoców czarnego bzu może także korzystnie wpływać na trawienie. Tradycyjnie sok z czarnego bzu był stosowany jako łagodny środek przeczyszczający i regulujący trawienie – dojrzałe jagody zawierają błonnik oraz substancje stymulujące perystaltykę jelit, co pomaga przy zaparciach. Współczesne dane naukowe na temat wpływu czarnego bzu na trawienie są ograniczone, ale wskazuje się, że zawartość błonnika oraz antyoksydantów może wspierać zdrową florę jelitową (mikrobiom). Pojawiają się także badania sugerujące potencjalne korzyści czarnego bzu w regulacji metabolizmu cukrów i lipidów. W modelach laboratoryjnych ekstrakty z bzu wykazywały działanie hipoglikemizujące (obniżające poziom glukozy) oraz hamujące enzymy trawiące węglowodany. Małe badania u ludzi wskazywały z kolei na możliwe obniżenie poziomu cholesterolu całkowitego i LDL po suplementacji sokiem z czarnego bzu, choć wyniki nie są jednoznaczne. Generalnie, bogactwo polifenoli w czarnym bzie może wspomagać zdrowie układu sercowo-naczyniowego poprzez redukcję stresu oksydacyjnego i stanów zapalnych w naczyniach – efekty te wymagają jednak dalszych potwierdzeń w większych próbach klinicznych.

Kwiaty czarnego bzu – działanie napotne, przeciwzapalne i moczopędne

Aromatyczne kwiaty czarnego bzu są surowcem zielarskim o nieco odmiennych właściwościach niż owoce, ale równie cennym. Napar z kwiatów czarnego bzu od dawna stosowany jest jako klasyczny środek napotny i przeciwgorączkowy przy przeziębieniu. Substancje zawarte w kwiatach (flawonoidy, fenolokwasy) działają diaforetcznie, czyli pobudzają wydzielanie potu, co pomaga obniżyć gorączkę i oczyścić organizm z toksyn.

W medycynie ludowej w całej Europie gorący napar z kwiatu bzu z dodatkiem lipy był popularnym „napojem na przeziębienie”, wywołującym korzystne wypocenie chorego. Współczesne badania potwierdzają, że kwiaty czarnego bzu mają łagodne działanie przeciwzapalne – w warunkach in vitro ekstrakt z kwiatów hamował wytwarzanie prozapalnych cytokin (TNF-α, IL-1α, IL-1β) przez komórki odpornościowej. Dzięki temu łagodzi stany zapalne błon śluzowych w przebiegu infekcji górnych dróg oddechowych, zmniejsza obrzęk i przekrwienie śluzówki. Kwiaty bzu wykazują również działanie moczopędne (diuretyczne), co w połączeniu z napotnym efektem wspomaga usuwanie zbędnych produktów przemiany materii. Dawniej napar z kwiatów był stosowany jako środek „czyszczący krew” – poprzez zwiększenie diurezy i potu miano usuwać „szkodliwe humory” z organizmu.

Łagodzenie kaszlu i stanów zapalnych dróg oddechowych: Kwiaty czarnego bzu działają także wykrztuśnie i rozluźniająco na oskrzela. Zawarte w nich związki (m.in. triterpeny i flawonoidy) mogą zmniejszać lepkość wydzieliny oskrzelowej i ułatwiać odkrztuszanie. Dlatego tradycyjnie syropy i napary z kwiatów bzu podawano przy kaszlu, zapaleniu oskrzeli czy anginie. Współczesne mieszanki ziołowe na przeziębienie często zawierają kwiat bzu właśnie w celu złagodzenia kaszlu i podrażnienia gardła. Dodatkowo, dzięki działaniu przeciwzapalnemu, napar z kwiatów może łagodzić ból gardła i przekrwienie. Niektóre badania sugerują nawet pewną aktywność przeciwwirusową składników kwiatów – np. flawonoid kwercetyna obecny w kwiatach bzu wykazuje in vitro działanie hamujące replikację wirusów (w tym wirusa grypy). Choć siła tego działania jest słabsza niż w przypadku owoców, to synergiczne działanie napotne, przeciwzapalne i wykrztuśne czyni z kwiatu czarnego bzu cenny środek w terapii infekcji.

Zastosowanie zewnętrzne i w dermatologii: Kwiat czarnego bzu jest ceniony nie tylko do użytku wewnętrznego, ale i zewnętrznego. Posiada właściwości łagodzące podrażnienia skóry. Tradycyjnie okłady z naparu kwiatów stosowano na podrażnione oczy, obrzęki powiek czy stany zapalne skóry. W medycynie ludowej przykładano też świeże baldachy kwiatowe na czyraki i ropnie, by przyspieszyć ich dojrzewanie. Współcześnie wiemy, że przeciwzapalne i antyoksydacyjne składniki kwiatu bzu mogą wspomagać regenerację skóry. W kosmetyce naturalnej tonik z kwiatów czarnego bzu bywa polecany do cery tłustej i trądzikowej – pomaga regulować wydzielanie sebum i działa ściągająco. Kąpiele z dodatkiem odwaru z kwiatu bzu tonizują skórę i łagodzą stany zapalne. Można spotkać kremy i lotiony z ekstraktem z czarnego bzu, reklamowane jako środki rozjaśniające i poprawiające koloryt skóry (flawonoidy z bzu mogą działać lekko wybielająco na przebarwienia). Choć zastosowania dermatologiczne wymagają dalszych badań, empiryczne doniesienia o pozytywnym wpływie kwiatu bzu na skórę są liczne.

Liście i kora czarnego bzu – tradycyjne zastosowania i bezpieczeństwo

Liście i kora czarnego bzu były również wykorzystywane w ziołolecznictwie, choć dziś stosuje się je rzadziej ze względu na ich potencjalną toksyczność. Świeże liście oraz kora (szczególnie kora wewnętrzna, tzw. łyko) zawierają sambunigrynę i pokrewne glikozydy cyjanogenne, które w organizmie uwalniają cyjanowodór. Spożycie surowych liści lub kory może wywołać objawy lekkiego zatrucia (nudności, wymioty, biegunkę), dlatego nie należy ich spożywać na surowo ani w formie nieprzetworzonej. Mimo to, po odpowiednim przygotowaniu (wysuszeniu, wygotowaniu i odlewaniu wywaru) liście i kora znajdowały zastosowanie lecznicze.

Tradycyjne zastosowania liści: W medycynie ludowej liście czarnego bzu używano głównie zewnętrznie. Sporządzano z nich okłady, kataplazmy i maści na różne dolegliwości skórne. Świeże, rozgniecione liście przykładano na stłuczenia, opuchlizny i stany zapalne skóry, aby złagodzić ból i obrzęk – stąd nazwa „zielone okłady”. Maści i mazidła z liści bzu stosowano na czyraki, ropnie, oparzenia i trudno gojące się rany – przypisywano im działanie gojące i przeciwbakteryjne. Wykorzystywano je także przy dolegliwościach reumatycznych: rozgrzane liście przykładano na bolące stawy, co miało przynosić ulgę (efekt przeciwzapalny + ciepło). Wewnętrznie liść bzu bywał używany jako łagodny środek przeczyszczający i przeciwrobaczy, ale ze względu na toksyczność nie było to powszechne – częściej wybierano bezpieczniejsze zioła przeczyszczające. Współczesne badania potwierdzają, że liście czarnego bzu zawierają związki o działaniu antyseptycznym, przeciwutleniającym i przeciwzapalnym, które mogą tłumaczyć ich skuteczność w gojeniu ran i chorobach skóry. Przykładowo, w 2024 r. opublikowano wyniki wskazujące, że ekstrakt z liści bzu hamuje wydzielanie prozapalnego TNF-α przez pobudzone makrofagi oraz przyspiesza zamykanie się ubytków w modelu ran skóry. Wciąż jednak liście czarnego bzu zaleca się stosować tylko zewnętrznie i z ostrożnością.

Tradycyjne zastosowania kory: Kora czarnego bzu (najczęściej kora z młodych gałązek, tzw. „zielona”) była dawniej ceniona jako dość silnie działający środek. Wewnętrznie stosowano odwar z kory jako mocny środek przeczyszczający i wymiotny (purgativum et emeticum) – w większych dawkach wywoływał on gwałtowne opróżnienie przewodu pokarmowego, czemu towarzyszyła też diureza (moczopędne działanie). Takie zastosowanie opisywano np. przy zatruciach, aby „oczyścić” organizm. Ze względu na ryzyko toksyczności, kuracje odwarem z kory wymagały doświadczenia zielarza. Zewnętrznie natomiast okłady z odwaru lub naparu z kory przykładano na skórę przy bólach nerwowych, rwie kulszowej, bólach zębów czy stanach zapalnych stawów – kora miała pewne działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne. W Ameryce Północnej rdzenni mieszkańcy stosowali napar z kory czarnego bzu przy bólach brzucha i jako środek na biegunkę. Obecnie ze względów bezpieczeństwa kora czarnego bzu nie jest używana wewnętrznie w fitoterapii, a jedynie czasem zewnętrznie (np. w homeopatii czy tradycyjnych maściach).

Czy liście i korę czarnego bzu można stosować bezpiecznie? Generalnie, współczesna fitoterapia skupia się na bezpieczniejszych surowcach bzu – kwiatach i owocach. Liście i kora mają pewne interesujące właściwości (np. potencjalne działanie przeciwnowotworowe – ekstrakty z liści wykazały aktywność cytotoksyczną na linie komórek nowotworowych w badaniach in vitro; mocne działanie przeczyszczające kory), ale ich użycie wymaga ostrożności. Zawsze należy unikać spożywania surowych liści/kory, a jeśli już, to stosować tylko preparaty odpowiednio przetworzone i standaryzowane. W warunkach domowych najlepiej ograniczyć się do stosowania liści zewnętrznie (np. w postaci gotowych maści z liści bzu dostępnych na rynku) oraz korzystać z dobrodziejstw kwiatów i owoców, które są bezpieczne przy prawidłowym użyciu.

Czarny bez w medycynie ludowej – rys historyczny

Czarny bez to roślina o niezwykle bogatej historii zastosowań. Bywał nazywany „wieśniaczą apteką” lub „apteczką Pana Boga”, ponieważ w tradycyjnej medycynie ludowej uważano, że na niemal każdą dolegliwość można znaleźć lekarstwo w jakiejś części bzu. Poniżej przedstawiamy, jak czarny bez był wykorzystywany w różnych kulturach świata na przestrzeni wieków.

Europa – od starożytności po czasy nowożytne

Starożytność: Już starożytni lekarze doceniali właściwości czarnego bzu. Hipokrates – słynny grecki „ojciec medycyny” – ponoć nazywał czarny bez swoją „apteczką”, podkreślając wszechstronność tej rośliny. W starożytnej Grecji i Rzymie stosowano napary z kwiatów bzu na gorączkę i przeziębienia, a okłady z liści na stany zapalne skóry. Pliniusz Starszy w swojej „Historii Naturalnej” wspomina bez jako roślinę o działaniu moczopędnym i leczącym ukąszenia żmij. Starożytni Egipcjanie z kolei wykorzystywali czarny bez do celów kosmetycznych – maceratem z kwiatów i owoców poprawiali cerę i leczyli oparzenia. Odnalezione zapisy wskazują, że już wtedy znano przeczyszczające właściwości kory bzu i stosowano ją do „przeczyszczania organizmu z nadmiaru żółci”.

Średniowiecze: W średniowiecznej Europie czarny bez należał do najważniejszych roślin leczniczych. Monastyczne zielniki opisują go jako remedium na „wszelkie choroby zimowe”. Hildegarda z Bingen (XII w.) pisała o czarnym bzie, że „nie ma weń pożytku dla człowieka, jeno jego owoce służą” – co sugeruje, że w jej czasach ceniono głównie owoce. Niemniej jednak inne źródła z tego okresu zalecały także kwiaty (np. na gorączkę) i liście bzu (na opuchlizny). W anglosaskich zielnikach czarny bez (znany jako Elder) pojawia się często – anglosaski „Leechbook” z X w. zawiera przepisy na maść z korą czarnego bzu (ellenrind) na stany zapalne skóry. Wierzono też w magiczne właściwości ochronne bzu – sadzono go przy domostwach, aby chronił przed złem. W Europie ludowej z czarnego bzu robiono syropy, wina, octy lecznicze i okłady. Przykładowo, tzw. „szampan bzowy” (fermentowana lemoniada z kwiatów bzu) był popularnym napojem w XIX-wiecznej Anglii, cenionym nie tylko za smak, ale i za rzekome właściwości poprawiające trawienie i nastrój.

Czasy nowożytne: W XVII-XIX w. czarny bez był nadal powszechnie stosowany. W 1644 r. ukazało się dzieło „Anatomia Bzu” autorstwa dr. Martina Blochwitza – cała książka poświęcona była leczniczym zastosowaniom bzu czarnego. Opisano w niej szczegółowo użycie kwiatów, jagód, kory, liści, a nawet korzeni w terapii rozmaitych chorób. Na przykład syrop z owoców polecano na „katar i kaszel”, wodę z kwiatów na zapalenie oczu, a maść z liści na oparzenia. W medycynie ludowej różnych krajów europejskich utrwaliły się pewne charakterystyczne zastosowania: w krajach słowiańskich napar z kwiatu bzu podawano przy odrze i ospie (aby „wypocić” chorobę), w Niemczech popularne były wina i nalewki bzowe jako tonik na serce i nerwy, we Włoszech czarny bez uchodził za lek na ukąszenia węży i skorpionów, a w Irlandii sok z bzu pito „na oczyszczenie krwi” wiosną. Praktycznie każdy element bzu miał jakieś przypisane działanie lecznicze – stąd przysłowie, że „przed bzowym krzakiem chyl kapelusza” (okazując mu szacunek za jego moc).

W folklorze europejskim czarny bez otaczano mieszaniną czci i niepokoju – z jednej strony uważano, że chroni przed czarami i złymi duchami (np. gałązkę bzu noszono dla ochrony przed urokami, w Rosji sadzono bez by odpędzić złe duchy), z drugiej zaś istniał przesąd, że nie wolno bezcześcić starego krzewu bzu, bo mieszka w nim duch („Matka Bezowa”) mszczący się na tych, co zetną drzewo. Te legendy świadczą o tym, jak ważną rośliną był czarny bez w kulturze – traktowano go niemal ze czcią, co wynikało z jego ogromnej przydatności leczniczej.

Ameryka Północna – perspektywa rdzennych ludów i kolonistów

Czarny bez występuje naturalnie także w Ameryce Północnej (gatunek Sambucus nigra ssp. canadensis – tzw. bez kanadyjski – jest blisko spokrewniony z europejskim i posiada podobne właściwości). Rdzenni Amerykanie od wieków wykorzystywali tę roślinę wszechstronnie. Niektóre plemiona nazywały czarny bez „rośliną starszych” i uważały go za dar od przodków. Zastosowania lecznicze bzu wśród rdzennych ludów były bardzo zbliżone do europejskich:

• Napar z jagód podawano przy gorączce, przeziębieniu i reumatyzmie – działał napotnie, moczopędnie i przeciwbólowo. Indianie z plemienia Irokezów stosowali herbatkę z bzu jako tonik „wzmacniający krew” i lek na przeziębienie.
• Odwar z kory używano wewnętrznie przy biegunkach, a zewnętrznie jako okład przeciwbólowy (np. na obolałe stawy).
• Okłady z liści i kwiatów stosowano na oparzenia, wrzody skórne, obrzęki i rany w celu przyspieszenia ich gojenia. Liście bywały też środkiem na ukąszenia owadów i obrzęki – świeże rozgniecione liście przykładano na miejsce ukąszenia, co łagodziło ból i swędzenie.
• Syrop z jagód (przyrządzany poprzez zagotowanie i odparowanie soku z owoców z dodatkiem miodu) podawano dzieciom i dorosłym na kaszel, grypę i infekcje dróg oddechowych – podobnie jak w Europie uważano, że skraca chorobę.
• Inhalacje parowe z dodatkiem odwaru z bzu stosowano, by wypocić przeziębienie i ból głowy – praktykowano np. „parówki” nad miską gorącego naparu z kwiatów i liści bzu, okrywając chorego kocem.
• Jako żywność: Rdzenni Amerykanie cenili czarny bez również jako pożywienie. Dojrzałe owoce były jadane na surowo rzadko (bo mogą powodować rozstrój żołądka), ale często gotowano je z cukrem na słodkie syropy, konfitury i musy. Wysuszone jagody przechowywano na zimę – stanowiły dodatek do placków, zup, a nawet jako naturalny słodzik (miały zastosowanie jako słodka przyprawa do potraw). Kwiaty natomiast smażono w cieście (podobnie jak w Europie robiono z nich tzw. kwiaty w cieście naleśnikowym) lub pito z nich herbatki orzeźwiające latem.

Kiedy do Ameryki Północnej przybyli europejscy kolonizatorzy, szybko przejęli od rdzennych ludów wiele z tych zastosowań czarnego bzu. W kolonialnych apteczkach czarny bez stał się podstawowym środkiem na przeziębienie i gorączkę. W XIX wieku amerykańscy zielarze propagowali syrop z bzu na grypę, a także wino bzowe jako tonik na „dobre krążenie”. Po dziś dzień w medycynie ludowej np. Appalachów czarny bez zajmuje ważne miejsce – oprócz leczniczych syropów, robi się tam tradycyjny fermentowany napój z kwiatów (podobny do europejskiej lemoniady bzowej).

Zapisz się do naszego newslettera i odbierz darmowego e-booka!

Imię

E-mail

Akceptuje politykę prywatności

Interesujące jest, że oprócz zastosowań medycznych, czarny bez dostarczał rdzennym mieszkańcom także materiałów użytkowych: z twardego drewna robiono narzędzia i elementy instrumentów (np. gwizdki, piszczałki), a z wydrążonych gałązek bzu – flety i fajki do palenia. Gęsty czarnofioletowy sok z jagód służył także jako barwnik – Indianie używali go do barwienia tkanin i koszy na ciemny kolor, a nawet jako atramentu.

Azja – tradycyjne wykorzystanie czarnego bzu na Wschodzie

W Azji czarny bez nie był tak rozpowszechniony jak w Europie, jednak w medycynie tradycyjnej niektórych krajów również znajdujemy wzmianki o jego zastosowaniu. W tradycyjnej medycynie chińskiej (TCM) występuje roślina o nazwie Jie Gu Mu, utożsamiana z czarnym bzem (choć w Chinach rośnie kilka gatunków bzu, m.in. Sambucus williamsii i Sambucus chinensis, o zbliżonym działaniu). Chińczycy od wieków używali czarnego bzu w formie nalewek i win leczniczych. Nalewka (wino) z czarnego bzu była podawana na bóle stawów i mięśni spowodowane urazami lub artretyzmem – wierzono, że bez działa rozpraszająco na zastój krwi i energii, łagodząc ból. W TCM owoce i kwiaty bzu uznaje się za zioło o właściwościach usuwających Wilgoć i Gorąco – co odpowiada leczeniu infekcji wirusowych z gorączką. Tradycyjnie stosowano napar lub syrop z bzu przy przeziębieniach, grypie, kaszlu i dusznościach (zaliczano bez do ziół uwalniających powierzchnię – pomagał „wypocić” chorobę podobnie jak u nas). Chińskie teksty medyczne wymieniają również czarny bez jako środek na obrzęki i zatrzymanie płynów (działanie moczopędne – „promotes urination”), na ropnie skórne i czyraki (zewnętrznie jako okład z liści) oraz na problemy z laktacją u karmiących matek (niewielkie dawki miały stymulować wypływ mleka).

W innych częściach Azji czarny bez nie był rodzimą rośliną, ale z czasem został wprowadzony. W Indiach nie występuje w Ajurwedzie klasyczny czarny bez, natomiast używano lokalnie gatunku zwanego bzem czerwonym (Sambucus ebulus, przywiezionego prawdopodobnie przez Brytyjczyków) – sporadycznie stosowano go na podobieństwo czarnego bzu europejskiego, np. owoce jako łagodny środek przeczyszczający i na pasożyty, a liście na opuchlizny. W Japonii oraz w krajach Azji Środkowej czarny bez pojawił się wraz z rosyjskimi osadnikami – w medycynie ludowej Rosji i Ukrainy bez był tak samo ceniony jak w reszcie Europy, więc tradycje te przeniesiono na wschód. W efekcie np. na Syberii rosyjscy osadnicy sadzili czarny bez przy domach i używali go do leczenia szkorbutu (syrop z owoców bogaty w witaminę C), przeziębień i bólów reumatycznych (kąpiele w odwarze z liści bzu na bóle stawów).

Najczęściej zadawane pytania (Q&A)

Czy czarny bez można spożywać na surowo?
Nie – surowe owoce, liście ani kora czarnego bzu nie nadają się do spożycia. Świeże, nieprzetworzone części rośliny zawierają związki chemiczne, które w układzie pokarmowym uwalniają cyjanowodór (HCN). Spożycie surowych lub niedogotowanych owoców może wywołać mdłości, wymioty i biegunkę, a większe ilości – nawet objawy zatrucia. Szczególnie nasiona w owocach są toksyczne na surowo i wymagają gotowania, by unieczynnić szkodliwe substancje. Dlatego czarny bez zawsze należy poddawać obróbce – dojrzałe owoce trzeba gotować (np. przyrządzając sok, syrop lub dżem), a kwiaty parzyć lub smażyć. Po odpowiednim ugotowaniu toksyny ulegają rozkładowi i przetwory z czarnego bzu są bezpieczne oraz zdrowe.

Jak długo można przechowywać sok/syrop z czarnego bzu?
Tradycyjny syrop z czarnego bzu (czy to przygotowany poprzez gotowanie owoców z cukrem, czy przez zalanie kwiatów syropem cukrowym) charakteryzuje się dość długą trwałością – głównie dzięki wysokiej zawartości cukru, który działa jak konserwant. Domowy syrop z owoców bzu, przechowywany w lodówce w szczelnie zamkniętej butelce, zachowuje zdatność do spożycia przez kilka miesięcy – często podaje się okres około 3–6 miesięcy (pamiętajmy, by zawsze sprawdzić czy nie fermentuje). Jeśli syrop zostanie zapasteryzowany i hermetycznie zamknięty (np. zalany gorący do wyparzonych słoików/butelek i zamknięty „na gorąco” albo poddany krótkiej pasteryzacji), jego trwałość znacząco się wydłuża. Nieotwarte, zawekowane soki/syropy z czarnego bzu mogą stać w chłodnym, ciemnym miejscu nawet rok lub dwa i nadal nadawać się do spożycia. Po otwarciu butelki syrop należy przechowywać w lodówce i zużyć zwykle w ciągu kilku tygodni (najlepiej do 4 tygodni). Czysty sok (bez cukru) z czarnego bzu ma krótszy czas przydatności – w lodówce wytrzyma około 7–10 dni, chyba że został zawekowany. Dla bezpieczeństwa zawsze warto obserwować produkt: zmętnienie, gazowanie czy kwaśny zapach świadczą o psuciu. Można także mrozić sok lub syrop w porcjach (np. w pojemnikach na lód) – wydłuży to trwałość do wielu miesięcy.

Czy czarny bez jest bezpieczny dla dzieci?
Tak, ale z pewnymi zastrzeżeniami. Preparaty z czarnego bzu (np. syrop) są często podawane dzieciom jako naturalny środek na odporność czy przeziębienie, jednak należy pamiętać o dawkowaniu i formie. Dzieci absolutnie nie powinny spożywać surowych owoców czy innych surowych części bzu, ponieważ ich układ pokarmowy jest wrażliwszy na substancje toksyczne zawarte w roślinie. Dla dzieci polecane są gotowe syropy z czarnego bzu dostępne w aptekach lub domowy syrop, ale dobrze przegotowany i najlepiej przecedzony (by usunąć nasiona). Wiele dostępnych produktów ma na opakowaniu informację, od jakiego wieku można je stosować – zazwyczaj od 1. lub 2. roku życia w małych dawkach. Dla niemowląt poniżej 1 roku życia syropów z czarnego bzu się nie podaje (często też zawierają miód, którego maluchom <12 mies. nie wolno spożywać). Badania kliniczne dotyczące skuteczności i bezpieczeństwa czarnego bzu u dzieci są ograniczone, ale te, które istnieją (np. z udziałem dzieci powyżej 5 lat), nie wykazały poważnych działań niepożądanych. Ważne jest, aby trzymać się rekomendowanych dawek – np. łyżeczka syropu 1–2 razy dziennie profilaktycznie lub 3–4 razy dziennie w trakcie infekcji (zgodnie z ulotką produktu). Pediatrzy podchodzą ostrożnie do podawania ziół dzieciom – głównie z powodu braku regulacji i standaryzacji suplementów. Jeżeli decydujemy się na podanie czarnego bzu dziecku, upewnijmy się, że preparat jest sprawdzony, pochodzi z zaufanego źródła i był prawidłowo przygotowany (przegotowany). Podsumowując: dzieciom powyżej ~1 roku życia można podawać czarny bez w postaci syropu czy soku – z umiarem i ostrożnością, natomiast niemowlętom i bardzo małym dzieciom lepiej go nie podawać bez konsultacji z lekarzem.

Czy czarny bez jest bezpieczny dla kobiet w ciąży i karmiących?
Zaleca się ostrożność. Obecnie brakuje solidnych badań naukowych dotyczących bezpieczeństwa stosowania czarnego bzu w okresie ciąży i laktacji. Nie odnotowano co prawda przypadków toksycznego wpływu przetworów z czarnego bzu na ciężarne, jednak z uwagi na brak danych wielu lekarzy i specjalistów zaleca unikać suplementów z czarnym bzem w ciąży – na zasadzie „lepiej dmuchać na zimne”. Problemem jest także brak standaryzacji – zawartość składników aktywnych w domowych syropach bywa różna, trudno więc ocenić dawkę. Pewne obawy budzi immunostymulujące działanie czarnego bzu – teoretycznie silne pobudzenie układu odpornościowego u ciężarnej mogłoby zaburzyć równowagę immunologiczną (choć brak na to twardych dowodów). Dlatego wielu ginekologów zaleca, by w czasie ciąży w razie infekcji sięgać raczej po sprawdzone środki (np. paracetamol na gorączkę, wodę morską na katar), a ziołowe preparaty – w tym czarny bez – stosować tylko po konsultacji. W okresie karmienia piersią sytuacja wygląda podobnie: brak danych, przenikanie składników do mleka nie zostało przebadane. Z drugiej strony, jeśli karmiąca mama wypije okazjonalnie herbatę z kwiatu bzu czy łyżkę syropu domowego na kaszel, nie powinno to zaszkodzić ani jej, ani dziecku – ważny jest umiar. Reasumując: oficjalnie nie rekomenduje się suplementacji czarnym bzem w ciąży i podczas laktacji ze względu na niewystarczające dane o bezpieczeństwie. Każdorazowo decyzję najlepiej skonsultować z lekarzem prowadzącym ciążę.

Czy czarny bez ma skutki uboczne lub przeciwwskazania?
Przetworzone preparaty z czarnego bzu (syropy, soki, herbatki) są na ogół dobrze tolerowane, jednak istnieje kilka ważnych przeciwwskazań i środków ostrożności. Po pierwsze, jak już wspomniano, nie należy spożywać surowych owoców, liści ani kory – grozi to niestrawnością i objawami zatrucia (nudności, wymioty, biegunka). U niektórych osób może wystąpić reakcja alergiczna na czarny bez – objawia się to wysypką, świądem, rzadziej dusznością (w razie wystąpienia takich objawów trzeba zasięgnąć porady lekarza). Główne przeciwwskazania dotyczą jednak pewnych schorzeń i leków: osoby z chorobami autoimmunologicznymi lub przyjmujące leki immunosupresyjne (np. po przeszczepach) powinny unikać czarnego bzu. Ponieważ stymuluje on układ odpornościowy, istnieje obawa, że może to zaburzać działanie leków lub zaostrzać przebieg choroby autoimmunologicznej. Również osoby z upośledzoną odpornością (immunokompetencją), np. pacjenci onkologiczni w trakcie chemioterapii, powinni skonsultować się z lekarzem przed ewentualnym stosowaniem bzu – są doniesienia sugerujące, że w rzadkich przypadkach silna stymulacja cytokinowa mogłaby być dla nich niekorzystna. Kolejnym przeciwwskazaniem względnym jest jednoczesne przyjmowanie leków moczopędnych – kwiat czarnego bzu działa diuretycznie, więc może nasilać efekt takich leków i prowadzić do nadmiernego odwodnienia. Podobnie, ze względu na lekkie działanie hipoglikemizujące bzu, diabetycy na insulinie lub innych lekach obniżających cukier powinni monitorować glikemię, by nie doszło do hipoglikemii. Oczywiście, ciąża i laktacja to również okresy, w których stosowanie czarnego bzu jest odradzane (jak omawiano wyżej). Generalnie czarny bez jest bezpieczny dla większości zdrowych osób, o ile stosuje się go w postaci przetworzonej i w rozsądnych dawkach. Przy przedawkowaniu syropu (wypiciu bardzo dużej ilości) mogą wystąpić przejściowe dolegliwości żołądkowe (biegunka – czarny bez ma wtedy efekt przeczyszczający). Podsumowując przeciwwskazania: unikać czarnego bzu powinny osoby immunosupresyjne, z ciężkimi chorobami autoimmunologicznymi, alergią na bzowate, kobiety w ciąży/karmiące, a ostrożni powinni być diabetycy i ci na diuretykach. Zawsze warto skonsultować się z lekarzem, jeśli mamy wątpliwości lub przyjmujemy na stałe jakieś leki.

Czy syrop z czarnego bzu naprawdę pomaga na przeziębienie i grypę?
Liczne badania sugerują, że tak – syrop z czarnego bzu może być pomocny w łagodzeniu przebiegu infekcji wirusowych, choć nie zastąpi konwencjonalnego leczenia i nie działa u każdego identycznie. Metaanaliza z 2019 roku wykazała, że preparaty z czarnego bzu istotnie skracają czas trwania objawów przeziębienia i grypy w porównaniu z placebo. Wspomniane wcześniej badanie z 2004 r. z Izraela pokazało, że pacjenci z grypą, którzy otrzymywali syrop z bzu, zdrowieli średnio o 3–4 dni szybciej niż grupa nieleczona. Inne próby kliniczne (np. na podróżnych samolotów) także potwierdziły mniejsze nasilenie objawów przeziębienia u osób zażywających czarny bez. Mechanizmy tego działania są dwojakie: czarny bez zawiera związki o bezpośrednim działaniu przeciwwirusowym (utrudnia wirusom wnikanie do komórek) oraz pobudza układ odpornościowy do walki z infekcją. W praktyce osoby stosujące syrop z czarnego bzu przy pierwszych objawach przeziębienia często zauważają, że choroba ma łagodniejszy przebieg – katar, kaszel, ból mięśni są mniej dotkliwe, a gorączka szybciej ustępuje. Oczywiście nie jest to cudowny lek: jeśli zachorujemy na grypę, czarny bez nie wyeliminuje wirusa natychmiast, a jedynie może wspomóc organizm. Warto też wspomnieć, że nie wszystkie badania były pozytywne – np. duże badanie z 2020 r. (Macknin i wsp.) wykazało brak różnicy w długości i ciężkości objawów grypy między grupą otrzymującą czarny bez a placebo. Naukowcy zwracają uwagę, że potrzebne są dalsze, większe badania, by jednoznacznie określić skuteczność czarnego bzu. Niemniej biorąc pod uwagę dostępne dowody oraz długą tradycję stosowania, syrop z czarnego bzu jest uznawany za pożyteczny środek wspomagający leczenie przeziębień i grypy – najlepiej stosować go wcześnie (tuż po wystąpieniu pierwszych objawów) i w połączeniu z konwencjonalnymi metodami (odpoczynek, nawadnianie, ewentualnie leki przeciwgorączkowe). Ważne: syrop z bzu nie zastąpi szczepionki na grypę ani leków przeciwwirusowych przy ciężkiej infekcji – traktujmy go jako uzupełnienie terapii, a nie jej jedyną podstawę.

Jak przygotować domowy syrop z czarnego bzu?
Przyrządzenie tradycyjnego syropu z czarnego bzu jest stosunkowo proste, wymaga jednak przestrzegania kilku zasad zapewniających bezpieczeństwo i skuteczność. Oto krokowy opis: (1) Należy zebrać dojrzałe, czarne owoce czarnego bzu (najlepiej w końcu lata lub na początku jesieni, gdy jagody są niemal czarne i lekko błyszczące). Unikamy owoców zielonych lub czerwonawych – są niedojrzałe i bardziej toksyczne. (2) Owoce trzeba oddzielić od baldachów i dokładnie opłukać. Uwaga – wszystkie zielone części (ogonek, szypułki) wyrzucamy, gdyż są trujące. (3) Oczyszczone owoce wkładamy do garnka, dodajemy trochę wody (tyle, by się nie przypalały) i doprowadzamy do wrzenia. Gotujemy na małym ogniu przez ok. 15–20 minut – w tym czasie owoce puszczą sok. (4) Powstały płyn przecedzamy przez sito lub gazę, dokładnie odciskając owoce, aby pozyskać cały sok. Pozostałe na sicie nasiona i skórki wyrzucamy (nie spożywamy ich). (5) Do gorącego soku dodajemy cukier – tradycyjnie na 1 litr soku dodaje się ok. 0,5–1 kg cukru (w zależności od preferowanej słodkości i gęstości). Można też dodać przyprawy dla smaku: np. kawałek imbiru, kilka goździków, kawałek laski cynamonu – nadadzą syropowi aromatu. (6) Podgrzewamy sok z cukrem, mieszając aż cukier się rozpuści. Gotujemy jeszcze kilka minut na małym ogniu. Syrop stanie się gęstszy i słodki. (7) Gorący syrop rozlewamy do wyparzonych butelek lub słoików. Jeśli chcemy go przechowywać dłużej, od razu szczelnie zamykamy i stawiamy do góry dnem, aby się zawekował. Alternatywnie można przechowywać syrop w lodówce, jeśli planujemy zużyć go w ciągu kilku tygodni. Tak przygotowany syrop zawiera aktywne składniki owoców bzu, a dzięki cukrowi jest zakonserwowany. Stosuje się go rozcieńczony z wodą jako napój, dodatek do herbaty albo łyżką jako syrop leczniczy. Uwaga: Można także przygotować syrop z kwiatów czarnego bzu – proces jest podobny, z tym że kwiaty (świeże, oczyszczone z owadów) maceruje się przez 24–48h w syropie cukrowym z cytryną, a następnie odcedza i zlewa do butelek. Domowy syrop z bzu to smaczny sposób na korzystanie z prozdrowotnych właściwości tej rośliny.

Czy czarny bez można stosować zewnętrznie na skórę?
Tak. Zewnętrzne zastosowanie czarnego bzu ma długą tradycję i znajduje potwierdzenie we współczesnej fitoterapii. Najczęściej używa się do tego celu kwiatów lub liści czarnego bzu. Przykłady: chłodny napar z kwiatów czarnego bzu może służyć jako tonik do przemywania skóry – pomaga przy cerze tłustej, trądzikowej, działa łagodnie ściągająco i przeciwzapalnie. Takim naparem można też przemywać podrażnione oczy lub skórę z odparzeniami, by złagodzić stan zapalny. Kwiaty czarnego bzu dodane do kąpieli działają kojąco i tonizująco na skórę całego ciała – poleca się to przy świądzie, wysypkach, a także po prostu dla celów kosmetycznych (poprawa wyglądu skóry). Jeśli chodzi o liście – z młodych liści czarnego bzu wyrabia się tradycyjne maści i okłady na rany, oparzenia oraz obrzęki. Świeże liście gotowane w oleju lub smalcu dawały tzw. „zieloną maść”, którą ludowo stosowano na trudno gojące się rany, owrzodzenia, hemoroidy czy odmrożenia. Wykazano naukowo, że wyciągi z liści bzu mają właściwości przyspieszające gojenie ran (pobudzają ziarninowanie) i ograniczające infekcje skórne dzięki działaniu przeciwbakteryjnemu i przeciwzapalnemu. W sprzedaży bywają dostępne kremy lub balsamy z ekstraktem z czarnego bzu (zwykle z kwiatów) – przeznaczone np. do skóry trądzikowej lub z drobnymi przebarwieniami.

Bibliografia:

1. Zakay-Rones Z, et al. Randomized study of the efficacy and safety of oral elderberry syrup for treating influenza A and B infections. J Int Med Res. 2004;32(2):132–140.
2. Tiralongo E, et al. Elderberry supplementation reduces cold duration and symptoms in air-travellers: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Nutrients. 2016;8(4):182.
3. Hawkins J, et al. Black elderberry (Sambucus nigra) supplementation effectively treats upper respiratory symptoms: a meta-analysis of randomized, controlled clinical trials. Complement Ther Med. 2019;42:361–365.
4. Macknin M, et al. Elderberry extract outpatient influenza treatment for emergency department patients aged 5 years and older. J Gen Intern Med. 2020;35(7):2011–2017.
5. Vlachojannis JE, Cameron M, Chrubasik S. A systematic review on the Sambuci fructus effect and efficacy profiles. Phytother Res. 2010;24(1):1–8.
6. Torabian G, et al. Anti-influenza activity of elderberry (Sambucus nigra). J Funct Foods. 2019;54:353–360. (mechanizm działania; m.in. cyanidin-3-glucoside).
7. Wieland LS, et al. Elderberry for prevention and treatment of viral respiratory infections: a systematic review. BMC Complement Med Ther. 2021;21:112.
8. Appenteng MK, et al. Cyanogenic glycoside analysis in American elderberry (Sambucus nigra subsp. canadensis). Molecules. 2021;26(6):1662. (sambunigryna; bezpieczeństwo surowych części).
9. Senica M, et al. Processed elderberry (Sambucus nigra L.) products: a review of processing, composition and health effects. Food Res Int. 2016;85:285–297. (m.in. glikozydy cyjanogenne i przetwarzanie).
10. NCCIH (NIH). Elderberry: Usefulness and Safety. Aktualizowane kompendium przeglądowe (bezpieczeństwo, dowody).
11. Nawirska-Olszańska A, et al. Elderflowers (Sambuci flos L.): A potential source of health-promoting compounds—composition, uses and properties (review). Foods. 2024;13(10):…
12. EFSA. Opinion of the Scientific Panel on Contaminants in the Food Chain on cyanogenic glycosides in food. 2007. (ramy oceny ryzyka dla CGs).
13. ClinicalTrials.gov. Evaluating the Safety and Clinical Efficacy of Elderberry to Treat Influenza (NCT03410862) — wyniki badania RCT.
14. (Hasło przeglądowe) Sambucus nigra – przegląd fitochemii i działania w bazie ScienceDirect Topics (przydatne jako szybka mapa literatury).
15. (Artykuł popularnonaukowy wspierający kontekst antyoksydantów) Elderberries jako jedno z bogatszych źródeł antocyjanów. EatingWell, 2025. (dla orientacyjnych wartości antocyjanów; nie jest źródłem naukowym).