Krzem (silicon) – wszystkie korzyści zdrowotne, dawkowanie, efekty, skutki uboczne

Czym jest krzem i dlaczego budzi zainteresowanie?

Kiedy myślimy o minerałach ważnych dla zdrowia, zwykle do głowy przychodzą nam wapń, magnez czy żelazo. Tymczasem krzem (Si) – choć jest jednym z najpowszechniejszych pierwiastków w skorupie ziemskiej – rzadko pojawia się w rozmowach o zdrowym stylu życia. A szkoda, bo badania z ostatnich lat pokazują, że może on odgrywać istotną rolę w budowie i regeneracji tkanki łącznej, kości, skóry, a nawet w procesach związanych z mózgiem.

W przeciwieństwie do wapnia czy witaminy D, nie ustalono oficjalnego dziennego zapotrzebowania na krzem. Mimo to coraz więcej danych sugeruje, że jego odpowiednia ilość w diecie lub suplementacji może wspierać zdrowie na wielu poziomach. Co ciekawe – nasze główne źródła krzemu to nie tylko warzywa i pełne ziarna, ale także… piwo i niektóre wody mineralne.

W tym artykule przyjrzymy się dokładnie:

• jakie są korzyści zdrowotne krzemu,
• w jakich dawkach był badany,
• które formy są najlepiej przyswajalne,
• jakie mogą wystąpić skutki uboczne,
• oraz odpowiemy na najczęstsze pytania czytelników.

Gotowy? To zaczynamy 🚀

Naturalne źródła krzemu

Choć krzem to jeden z najczęstszych pierwiastków w przyrodzie, nie każda jego forma jest przyswajalna dla człowieka. Właśnie dlatego ważne jest, z jakich źródeł go dostarczamy – bo od tego zależy, czy faktycznie organizm go wykorzysta.

Żywność bogata w krzem

Najwięcej krzemu występuje w produktach roślinnych, szczególnie pełnoziarnistych i nieprzetworzonych.

• Produkty zbożowe – owies, jęczmień, ryż brązowy, proso, a także pieczywo pełnoziarniste i otręby. To najlepsze źródła krzemu w diecie, bo zawierają go głównie w łuskach i warstwach zewnętrznych.
• Warzywa – zielona fasolka, ogórki, papryka, marchew, cebula.
• Owoce – banany, jabłka, wiśnie – zawierają umiarkowane ilości.
• Nasiona i orzechy – siemię lniane, pestki słonecznika, orzechy włoskie.

Przeciętna dieta w Europie dostarcza 20–50 mg krzemu dziennie, ale osoby jedzące sporo pełnych ziaren mogą przekraczać nawet 60 mg.

👉 Tip praktyczny: im bardziej przetworzona żywność, tym mniej krzemu – dlatego warto wybierać pełnoziarniste pieczywo i makarony, a warzywa jeść na surowo.

Wody mineralne i „woda krzemowa”

Niewiele osób wie, że woda pitna może być świetnym źródłem biodostępnego krzemu.

• Wody krzemowe – naturalnie bogate w krzemionkę (SiO₂). Jeśli zawierają ≥30 mg/L krzemionki, już litr dziennie może realnie zwiększyć podaż krzemu. W badaniach takie wody zwiększały wydalanie aluminium z moczem i mogły wspierać mózg u osób z chorobą Alzheimera.
• Zwykłe wody butelkowane – różnią się zawartością krzemionki (od kilku do kilkudziesięciu mg/L). Warto sprawdzać etykietę.
• Piwo bezalkoholowe – także zawiera dobrze przyswajalny krzem, ale wiadomo – nie jest to najlepsze źródło dla codziennego zdrowia 😉.

👉 Tip praktyczny: wybieraj wody mineralne z napisem „krzemionka” (SiO₂) powyżej 20–30 mg/L.

Suplementy diety – różne formy krzemu

Jeśli dieta i woda nie wystarczą, można sięgnąć po suplementy. Różnią się one nie tylko ceną, ale przede wszystkim przyswajalnością.

• ch-OSA (stabilizowany kwas ortokrzemowy z choliną)
  Najlepiej przebadana forma. Używana w badaniach klinicznych nad skórą, włosami, paznokciami i kośćmi. Dawki 5–10 mg Si dziennie były bezpieczne i skuteczne.
• MMST (monomethylsilanetriol)
  Organiczna forma krzemu o bardzo wysokiej biodostępności, zatwierdzona przez EFSA jako bezpieczna.
• OSA–VC (kompleks krzemu z waniliną)
  Nowsza forma, dobrze tolerowana, również dostępna w suplementach.
• Skrzyp polny (Equisetum arvense)
  Popularny w preparatach na włosy i paznokcie. Zawiera naturalny krzem, ale też enzym tiaminazę, który może rozkładać witaminę B1. Dlatego długotrwałe stosowanie skrzypu bez kontroli może prowadzić do niedoborów witaminy B1. Najlepiej wybierać ekstrakty standaryzowane, z usuniętą tiaminazą.
• Bambus (Bambusa vulgaris)
  To roślina wyjątkowo bogata w krzemionkę – nawet do 70% suchej masy ekstraktu. Bambus jest coraz popularniejszym składnikiem suplementów, bo dostarcza dużej ilości naturalnego krzemu w łatwo przyswajalnej formie. Działa podobnie jak skrzyp, ale bez ryzyka niedoboru witaminy B1. W suplementach występuje najczęściej jako ekstrakt z pędów bambusa standaryzowany na krzemionkę.
• Koloidalna krzemionka
  Często spotykana w suplementach, ale ma bardzo niską biodostępność – organizm wykorzystuje z niej niewiele krzemu.

👉 Tip praktyczny:
Jeśli wybierasz suplement, postaw na ch-OSA, MMST lub ekstrakt z bambusa – to najbardziej wartościowe i bezpieczne źródła.

Korzyści zdrowotne krzemu – co mówi nauka?

Krzem przez wiele lat był uważany za pierwiastek „drugoplanowy”. Nie ma dla niego oficjalnych norm spożycia, a mimo to coraz więcej badań pokazuje, że odgrywa kluczową rolę w budowie tkanki łącznej, metabolizmie kości, wyglądzie skóry, a nawet pracy mózgu. Przyjrzyjmy się temu dokładniej.

Wsparcie kości i gęstości mineralnej

Jednym z najlepiej udokumentowanych obszarów działania krzemu jest jego wpływ na układ kostny.

• Badania obserwacyjne wykazały, że osoby spożywające więcej krzemu w diecie mają wyższą gęstość mineralną kości (BMD) – szczególnie u mężczyzn i kobiet przed menopauzą.
• Mechanizm działania polega prawdopodobnie na tym, że krzem uczestniczy w tworzeniu kolagenu typu I, który stanowi „rusztowanie” kości. To właśnie na tej siatce osadza się wapń i fosforany, tworząc twardą strukturę.
• Badania kliniczne – w jednym z nich kobiety z osteopenią, które przez rok przyjmowały ch-OSA (6–12 mg Si dziennie) razem z wapniem i witaminą D, miały lepsze markery formowania kości i wyższą gęstość mineralną niż grupa kontrolna.

👉 Co to oznacza w praktyce?
Jeśli dbasz o mocne kości, warto zadbać nie tylko o wapń i witaminę D, ale też o krzem – w diecie lub suplementacji.

Krzem dla skóry, włosów i paznokci

Kolejnym obszarem, w którym krzem błyszczy, jest kosmetologia i dermatologia od wewnątrz.

• Skóra – badanie na 50 kobietach z fotouszkodzoną skórą pokazało, że suplementacja 10 mg Si dziennie (ch-OSA) przez 20 tygodni poprawiała elastyczność skóry i zmniejszała jej szorstkość.
• Włosy – w tym samym badaniu zauważono, że włosy stawały się mniej łamliwe i bardziej wytrzymałe na rozciąganie.
• Paznokcie – kobiety przyjmujące krzem miały mniej kruchych i rozdwajających się paznokci.

Mechanizm? Krzem wspiera produkcję kolagenu, elastyny i keratyny – czyli trzech głównych białek, które odpowiadają za młody wygląd i mocne włosy.

👉 Co to oznacza w praktyce?
Jeśli marzysz o zdrowszej skórze i mocniejszych włosach, krzem może być ciekawym wsparciem – szczególnie w formie ch-OSA lub ekstraktu z bambusa.

Potencjał w chorobie zwyrodnieniowej stawów (OA)

Zdrowe stawy to nie tylko kolagen i maź stawowa, ale też chrząstka bogata w glikozaminoglikany – a do ich syntezy również potrzebny jest krzem.

• Badanie kliniczne na 211 pacjentach z chorobą zwyrodnieniową kolan sprawdzało działanie ch-OSA. Po 12 tygodniach nie wykazano istotnych różnic w całej grupie, ale u mężczyzn zauważono poprawę sztywności i funkcji stawu oraz mniejszy wzrost markerów degradacji chrząstki.
• To sugeruje, że krzem może mieć potencjał w ochronie chrząstki i spowalnianiu zmian zwyrodnieniowych, choć potrzebne są dłuższe badania.

👉 W praktyce:
Krzem nie zastąpi leczenia ani rehabilitacji w chorobie zwyrodnieniowej, ale może być cennym dodatkiem w dbaniu o zdrowe stawy, szczególnie u osób aktywnych.

Wpływ na zdrowie jamy ustnej i implanty

Krzem odgrywa też rolę w regeneracji tkanki kostnej wokół implantów stomatologicznych.

• W pilotażowym badaniu pacjenci po leczeniu periimplantitis (stanu zapalnego wokół implantów) dostawali suplement z krzemem (CS-OSA). Wyniki sugerowały, że krzem może stabilizować kość wokół implantów i wspierać gojenie dziąseł.

👉 Co to oznacza?
To na razie wstępne dane, ale krzem może być pomocny także w stomatologii i implantologii.

Krzem a detoksykacja aluminium i zdrowie mózgu

Jednym z najciekawszych, ale wciąż kontrowersyjnych kierunków badań nad krzemem jest jego wpływ na eliminację aluminium z organizmu.

Zapisz się do naszego newslettera i odbierz darmowego e-booka!

Imię

E-mail

Akceptuje politykę prywatności

• W badaniach klinicznych picie przez 12 tygodni 1 litra dziennie wody bogatej w krzemionkę (≥30 mg/L) zwiększało wydalanie aluminium z moczem.
• Co ciekawe, u części pacjentów z chorobą Alzheimera zaobserwowano nawet poprawę funkcji poznawczych.

Mechanizm polega na tym, że krzem wiąże się z aluminium w jelitach i krwi, tworząc kompleksy łatwo wydalane z moczem.

👉 Co to oznacza?
Nie ma jeszcze wystarczająco dużych badań, żeby powiedzieć, że krzem leczy Alzheimera. Ale wygląda na to, że może wspierać organizm w usuwaniu aluminium – a to interesujący kierunek na przyszłość.

Dawkowanie krzemu w badaniach

Krzem to pierwiastek, dla którego nie ustalono oficjalnego RDA (zalecanego dziennego spożycia). Wiemy jednak, ile dostarczamy go z dietą i jakie dawki były używane w badaniach klinicznych. Dzięki temu możemy określić praktyczne ramy bezpiecznego i skutecznego stosowania.

Dzienna podaż z diety

• W krajach zachodnich średnie spożycie krzemu z żywności to 20–50 mg dziennie.
• Najwięcej krzemu dostarczają produkty pełnoziarniste, fasolka zielona, banany, piwo i wody mineralne bogate w krzemionkę.
• Osoby jedzące dużo pełnych ziaren mogą dostarczać nawet ponad 60 mg dziennie.

👉 To pokazuje, że przeciętna dieta zawiera pewną ilość krzemu, ale może nie być ona wystarczająca, by uzyskać efekty zauważalne np. w badaniach nad skórą czy kośćmi.

Optymalne dawki w suplementacji

Na podstawie badań klinicznych można wskazać następujące dawki:

• Skóra, włosy, paznokcie – 10 mg Si dziennie w formie ch-OSA, przez minimum 20 tygodni, dawało poprawę elastyczności skóry i mocniejsze włosy.
• Kości i osteopenia – 6–12 mg Si dziennie (ch-OSA) w połączeniu z wapniem i witaminą D, przez 12 miesięcy, wspierało markery kolagenu i gęstość mineralną kości.
• Stawy (choroba zwyrodnieniowa kolan) – 10 mg Si dziennie (ch-OSA) przez 12 tygodni; efekt ograniczony, ale u mężczyzn zauważono poprawę funkcji i mniejszą degradację chrząstki.
• Usuwanie aluminium z organizmu – picie 1 litra wody bogatej w krzemionkę (≥30 mg/L) dziennie przez 12 tygodni zwiększało wydalanie aluminium i wspierało funkcje poznawcze u części pacjentów z Alzheimerem.

Biodostępność różnych form krzemu

Nie każda forma krzemu jest równie dobrze przyswajana. W badaniach porównawczych różnice są naprawdę duże:

• MMST (monomethylsilanetriol) – bardzo wysoka biodostępność, szybko podnosi stężenie krzemu we krwi.
• ch-OSA (stabilizowany kwas ortokrzemowy) – dobrze przebadany, biodostępność umiarkowana, ale potwierdzona skuteczność kliniczna.
• Ekstrakt z bambusa – zawiera dużo krzemionki, ale biodostępność zależy od stopnia rozpuszczalności; zwykle lepsza niż skrzypu, choć mniej przebadana klinicznie niż ch-OSA.
• Skrzyp polny – źródło naturalnego krzemu, ale biodostępność zmienna i potencjalne ryzyko niedoboru witaminy B1 (przez obecność tiaminazy).
• Koloidalna krzemionka – bardzo niska biodostępność, organizm wykorzystuje tylko śladowe ilości.

👉 Wniosek praktyczny: najlepsze efekty w badaniach uzyskano przy suplementacji ch-OSA lub MMST. Ekstrakt z bambusa to dobre, naturalne źródło, ale potrzebuje jeszcze mocniejszych dowodów klinicznych.

Podsumowanie dawek

• Dieta: 20–50 mg Si dziennie
• Skóra/włosy/paznokcie: 10 mg Si/d (ch-OSA, 20 tygodni)
• Kości: 6–12 mg Si/d (ch-OSA, rok, najlepiej z Ca + D)
• Stawy: 10 mg Si/d (12 tygodni, korzyści głównie u mężczyzn)
• Mózg (detoksykacja aluminium): 1 L/d wody krzemowej (≥30 mg/L, 12 tygodni)

Bezpieczeństwo stosowania i skutki uboczne

Krzem w odpowiednich dawkach jest uznawany za bardzo bezpieczny pierwiastek. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) dopuścił do obrotu kilka form krzemu, takich jak ch-OSA czy MMST, wskazując, że stosowane w suplementach ilości nie stanowią zagrożenia zdrowotnego.

Ale – jak w przypadku każdego składnika – liczy się forma, dawka i czas stosowania.

Stabilizowany kwas ortokrzemowy (ch-OSA)

• To najczęściej badana forma krzemu w suplementach.
• Dawki 5–10 mg Si dziennie stosowane nawet przez rok były bezpieczne i nie powodowały poważnych działań ubocznych.
• W nielicznych przypadkach zgłaszano łagodne dolegliwości żołądkowe (np. dyskomfort w nadbrzuszu).
• Warto pamiętać, że ch-OSA zawiera także cholinę – w dawkach stosowanych w suplementach (ok. 200 mg dziennie) jest to ilość bezpieczna, daleko poniżej górnego tolerowanego poziomu (UL: 3,5 g/dobę).

Monomethylsilanetriol (MMST)

• To organiczna forma krzemu o bardzo wysokiej biodostępności.
• EFSA potwierdziła, że dawki stosowane w suplementach (ok. 7–10 mg Si/dziennie) są bezpieczne.
• Nie notowano poważnych skutków ubocznych.

Skrzyp polny (Equisetum arvense)

• Popularny w suplementach „na włosy i paznokcie”.
• Problem polega na tym, że skrzyp zawiera enzym tiaminazę, który rozkłada witaminę B1 (tiaminę). Długotrwałe stosowanie może więc prowadzić do niedoboru witaminy B1, szczególnie u osób pijących dużo alkoholu (alkohol sam w sobie obniża poziom B1).
• Skrzyp działa też moczopędnie, co może nasilać działanie leków diuretycznych lub wpływać na poziom litu w organizmie.
• Dlatego zaleca się wybierać suplementy z ekstraktem standaryzowanym na krzem i pozbawionym tiaminazy.
• Nie powinien być stosowany przez kobiety w ciąży, karmiące piersią oraz osoby z chorobami nerek bez konsultacji z lekarzem.

Bambus (Bambusa vulgaris)

• Ekstrakt z pędów bambusa jest bogatym źródłem krzemionki – nawet do 70% suchej masy.
• To źródło jest bezpieczne, dobrze tolerowane i pozbawione ryzyka niedoboru witaminy B1, które występuje przy skrzypie.
• Na razie ma mniej badań klinicznych niż ch-OSA, ale praktyka suplementacyjna i opinie EFSA wskazują, że jest bezpiecznym źródłem krzemu.

Krzem a nerki i metabolizm

• Krzem wchłonięty z jelit jest szybko wydalany z moczem.
• Nie ma dowodów, że suplementacja typowymi dawkami uszkadza nerki.
• Osoby z przewlekłą chorobą nerek powinny jednak zachować ostrożność i skonsultować suplementację z lekarzem.

Kiedy zachować szczególną ostrożność?

• Kobiety w ciąży i karmiące – brak wystarczających danych, dlatego suplementację należy omówić z lekarzem.
• Dzieci – nie ma badań potwierdzających bezpieczeństwo suplementacji krzemu u najmłodszych, poza krzemem naturalnie obecnym w diecie.
• Osoby przyjmujące leki moczopędne lub lit – krzem (zwłaszcza skrzyp) może wpływać na ich działanie.
• Alergie na składniki roślinne – w przypadku skrzypu czy bambusa należy wykluczyć uczulenia.

Efekty stosowania – po jakim czasie się spodziewać rezultatów?

Wielu czytelników zastanawia się: „Jak szybko zobaczę efekty suplementacji krzemu?”
Odpowiedź brzmi: to zależy od tego, w jakim celu sięgasz po krzem i w jakiej formie go przyjmujesz. Badania kliniczne pozwalają podać dość konkretne ramy czasowe.

Skóra, włosy i paznokcie

• W badaniu z udziałem 50 kobiet suplementacja 10 mg Si dziennie (ch-OSA) przez 20 tygodni poprawiała elastyczność skóry, zmniejszała jej szorstkość i sprawiała, że włosy były mocniejsze.
• Włosy i paznokcie rosną wolno – dlatego na efekty trzeba poczekać minimum 3–4 miesiące.

👉 Efekty widoczne po 12–20 tygodniach regularnego stosowania.

Kości i gęstość mineralna

• Tworzenie i mineralizacja kości to proces długotrwały.
• W badaniu na kobietach z osteopenią poprawa markerów formowania kości (kolagenu typu I) pojawiła się już po kilku miesiącach, ale najlepsze efekty dla gęstości mineralnej kości były widoczne dopiero po roku suplementacji.

👉 Realne efekty: po minimum 6–12 miesiącach stosowania (razem z wapniem i witaminą D).

Stawy (choroba zwyrodnieniowa kolan)

• W badaniu klinicznym pacjenci przyjmowali 10 mg Si dziennie (ch-OSA) przez 12 tygodni.
• Cała grupa nie odczuła dużych zmian, ale u mężczyzn odnotowano poprawę sztywności i funkcji stawu.
• To sugeruje, że efekty mogą pojawić się po 3 miesiącach, choć dla pełniejszego działania potrzebne są dłuższe kuracje.

👉 Efekty możliwe już po 8–12 tygodniach, ale najlepiej oceniać po 3–6 miesiącach.

Zdrowie jamy ustnej i implanty

• W pilotażowych badaniach z udziałem pacjentów po leczeniu zapalenia wokół implantów stomatologicznych, poprawa gojenia była zauważalna po kilkunastu tygodniach stosowania krzemu (CS-OSA).

👉 Pierwsze efekty mogą być widoczne po 2–3 miesiącach.

Detoksykacja aluminium i wsparcie mózgu

• W badaniu pacjenci pili przez 12 tygodni wodę mineralną bogatą w krzem (≥30 mg/L).
• Już w tym czasie odnotowano zwiększone wydalanie aluminium z moczem.
• U części osób z chorobą Alzheimera zauważono nawet poprawę pamięci i koncentracji.

👉 Efekty pojawiają się po ok. 3 miesiącach regularnego picia „wody krzemowej”.

Podsumowanie – kiedy spodziewać się efektów?

• Skóra/włosy/paznokcie: 3–5 miesięcy
• Kości: 6–12 miesięcy
• Stawy: 2–3 miesiące (często dłużej)
• Jama ustna/implanty: 2–3 miesiące
• Mózg/detoksykacja aluminium: 3 miesiące

👉 Kluczowe jest regularne i długotrwałe stosowanie. Krzem nie działa z dnia na dzień, bo wpływa na procesy budowy kolagenu i mineralizacji – a te wymagają czasu.

FAQ – najczęstsze pytania i odpowiedzi

❓ Czy krzem jest pierwiastkiem niezbędnym dla człowieka?

Oficjalnie nie – nie ustalono minimalnego zapotrzebowania (RDA). Jednak badania pokazują, że odgrywa ważną rolę w budowie kolagenu, kości i tkanki łącznej, więc jego obecność w diecie jest bardzo korzystna.

❓ Jaka forma krzemu jest najlepsza?

Najlepiej przebadane są:

• ch-OSA (stabilizowany kwas ortokrzemowy) – potwierdzona skuteczność kliniczna (skóra, kości).
• MMST (monomethylsilanetriol) – bardzo wysoka biodostępność.
• Ekstrakt z bambusa – bogaty w krzemionkę, naturalny i bezpieczny.
  Skrzyp działa, ale trzeba uważać na ryzyko niedoboru witaminy B1.

❓ Ile krzemu dziennie potrzebuję?

• Z diety dostarczasz zwykle 20–50 mg.
• W suplementach stosowano dawki 6–12 mg Si dziennie – i to wystarczyło, by zobaczyć efekty.
• Nie ma potrzeby stosować bardzo wysokich dawek.

❓ Jak długo trzeba stosować krzem, żeby zobaczyć efekty?

• Skóra/włosy/paznokcie – 3–5 miesięcy.
• Kości – 6–12 miesięcy.
• Stawy – 2–3 miesiące, czasem dłużej.
• Detoksykacja aluminium – ok. 3 miesiące.

❓ Czy krzem można łączyć z kolagenem i witaminą C?

Tak, to świetne połączenie. Krzem wspiera produkcję kolagenu, a witamina C jest kofaktorem w tym procesie. Dzięki temu mogą działać synergicznie.

❓ Czy suplementacja krzemem obciąża nerki?

Nie. Krzem wchłonięty z jelit jest szybko wydalany z moczem. W typowych dawkach suplementacyjnych nie ma dowodów na szkodliwość dla nerek. Ostrożność zaleca się jedynie osobom z przewlekłą chorobą nerek.

❓ Czy skrzyp polny to dobre źródło krzemu?

Tak, ale ma minusy. Skrzyp zawiera tiaminazę, która rozkłada witaminę B1. Dlatego suplementacja skrzypem długotrwale i bez kontroli może prowadzić do niedoboru witaminy B1. Najlepiej wybierać skrzyp standaryzowany, z usuniętą tiaminazą.

❓ A co z bambusem?

Ekstrakt z pędów bambusa to jedno z najlepszych naturalnych źródeł krzemu – nawet 70% suchej masy to krzemionka. Jest bezpieczniejszy od skrzypu, bo nie zawiera tiaminazy.

❓ Czy krzem pomaga na chorobę Alzheimera?

Nie można tego jednoznacznie powiedzieć. Małe badania pokazały, że picie wody krzemowej zwiększa wydalanie aluminium i poprawia pamięć u części pacjentów. To obiecujące, ale potrzebne są większe badania kliniczne.

❓ Czy krzem jest bezpieczny w ciąży i podczas karmienia?

Brakuje badań potwierdzających bezpieczeństwo suplementacji w tych okresach. Dlatego kobiety w ciąży i karmiące powinny pozostać przy krzemie z naturalnej diety (warzywa, pełne ziarna, woda mineralna) i unikać suplementów bez konsultacji z lekarzem.

❓ Czy można „przedawkować” krzem?

Nie ma ustalonej górnej granicy (UL). W badaniach dawki 5–10 mg Si dziennie były bezpieczne i dobrze tolerowane. Nadmiar i tak jest wydalany z moczem. Problemem nie jest przedawkowanie, ale wybór słabo przyswajalnych form, które po prostu nie działają.

Bibliografia

1. EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food (2009). Choline-stabilised orthosilicic acid added for nutritional purposes to food supplements. EFSA Journal 948:1–23.
2. EFSA (2016). Safety of monomethylsilanetriol (MMST) as a novel food ingredient. EFSA Journal 14(4):4436.
3. EFSA (2018). Safety of orthosilicic acid–vanillin complex (OSA-VC) as a novel food ingredient. EFSA Journal 16(8):5385.
4. Jugdaohsingh R. (2007). Silicon and bone health. Journal of Nutrition, Health & Aging, 11(2):99–110.
5. Sripanyakorn S, et al. (2009). Comparative absorption of silicon from foods and supplements. British Journal of Nutrition, 102(6):825–834.
6. Spector TD, et al. (2008). A randomized, double-blind, placebo-controlled trial of ch-OSA as an adjunct to calcium/vitamin D in osteopenic women. BMC Musculoskeletal Disorders, 9:85.
7. Barel A, et al. (2005). Effect of oral intake of ch-OSA on skin, hair and nails in women with photodamaged skin. Archives of Dermatological Research, 297(4):147–153.
8. Wickett RR, et al. (2007). The effect of a choline-stabilized orthosilicic acid on hair tensile strength and morphology. Journal of Cosmetic Dermatology, 6(2):113–118.
9. Geusens P, et al. (2017). Effect of ch-OSA on clinical and biochemical parameters of knee osteoarthritis: a randomized controlled trial. BMC Musculoskeletal Disorders, 18:2.
10. Teughels W, et al. (2021). Effect of ch-OSA supplementation after peri-implantitis treatment: pilot study. BMC Oral Health, 21:185.
11. Davenward S, et al. (2013). Silicon-rich mineral water as a non-invasive test of the “aluminium hypothesis” in Alzheimer’s disease. Journal of Alzheimer’s Disease, 33(2):423–430.
12. EMA (2016). Assessment report on Equisetum arvense L., herba (horsetail). European Medicines Agency.
13. WebMD. Horsetail: Uses, Side Effects, Interactions. (dostęp: 2025).